HISTORIA
Artykuł z 33 numeru "Quod Libet":
...Informacja o wydarzeniu, jakie miało miejsce w Krakowie 80 lat temu - które zamierzam Czytelnikom przedstawić, dla większości z nas zupełnie nieznane, a na ślad którego natrafił nasz Kolega Klubowy z Warszawy, Andrzej Wójcik, będzie niespodzianką, zapewne miłą.
Otóż jak donosiła "Ziemia Przemyska" nr 11 z 13 marca 1926, w początkach lutego powstało w Krakowie:
AKADEMICKIE KOŁO PRZEMYŚLAN
I dalej … "na Walnym Zgromadzeniu w dniu 14 lutego wybrany został Zarząd, którego skład przedstawiał się następująco:
Przewodniczący - M. Schneider
Tylko tyle. Nie wiemy nic o członkach, o działalności Koła, jaki miało statut, jakie dokonania, z kim ewentualnie współpracowało, jak długo funkcjonowało.
Warto dotrzeć do tych informacji, podejmę taką próbę, teraz jednak zwracam się do naszych Członków i Czytelników, którzy być może posiadają jakąkolwiek wiedzę na ten temat, o przekazanie jej nam.
Dlaczego o tym piszę? Otóż chcę zwrócić uwagę Czytelników na pewną analogię dotyczącą powstania naszego środowiska Przemyślan w Krakowie.
W tejże "Ziemi Przemyskiej", ale w numerze 16 z 1926 roku, zamieszczona była jeszcze krótka informacja, iż takie Akademickie Koło Przemyślan istnieje także we Lwowie.
Jak więc widać - można przyjąć, że jesteśmy kontynuatorami i że -
"tak to się zaczęło"
Artykuł z 35 numeru "Quod Libet":
W 33 numerze QL informowałem Czytelników o działającym przed laty w Krakowie "Kole Przemyślan", podając szczupłe o nim wiadomości, pochodzące jedynie z "Ziemi Przemyskiej" (nr 11 z 13 marca 1926 r.). Apelowałem również o przekazanie nam jakiejkolwiek wiedzy na ten temat, jeżeli taką ktoś posiada, ale tym razem - to również zainteresuje zapewne Czytelników - dysponuję bardziej szczegółowymi informacjami, przeto ponawiam moją prośbę o przekazanie ew. gotowych już materiałów, lub o włączenie się do poszukiwań.
A oto te dodatkowe informacje, pochodzące z Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - sygnat. SII 772, p.t. "Akademickie Koło Przemyślan" 1923-1931:
- Grupa inicjatywna Koła Przemyślan w Krakowie skierowała do sekretariatu Uniwersytetu Jagiellońskiego 28 września 1922 r. pismo następującej treści:
"Podpisani w imieniu organizującego się Koła Przemyślan proszą o zezwolenie na zwołanie walnego zgromadzenia celem bliższego ukonstytuowania programu działalności Koła".
- Dla korespondencji powstającego Koła był następujący adres studenta filoz., mieszkającego na tzw. stancji: Izrael Geller, Kraków, ul. Starowiślna 37 (u p. Berenhautów).
- Senat Akademicki UJ w Krakowie pismem L. 230 z dnia 19 stycznia 1923 r. zawiadamia Profesora Rafała Taubenschlaga, iż uchwałą z dnia 16 bm. został mianowany Kuratorem Stowarzyszenia Akademickiego "Koła Przemyślan".
- 24 lutego 1926 r. Koło zwraca się pisemnie do Senatu Akademickiego UJ z prośbą o legalizację Koła, zamieszczając w załączeniu statut i powołany zarząd - w składzie:
Członkowie:
Kuratorem Koła został Prof. Dziek. Dr. Stefan Surzycki
Adres do kontaktów (od 1 marca 1926 r.): Władysław Niesser, Kraków, ul. Kanoniczna 14.
- Zarząd Stowarzyszenia pismem z dnia 9 listopada 1927 r. skierowanym do Sekretariatu UJ zawiadamia, iż siedzibą Stowarzyszenia jest Dom Akademicki - Jabłonowskich 10/12, przedkładając w załączeniu następujący skład zarządu:
Członkowie Zarządu:
- Pismo Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego - Warszawa, 17 luty 1928 r., do Senatu Akademickiego UJ w Krakowie. W treści: Zatwierdzenie statutu, prośba o przekazanie go Akademii Sztuk Pięknych, Akademii Górniczej i Urzędowi Miasta, powierzenie nadzoru nad Stowarzyszeniem Senatowi Akademickiemu UJ i prośba o przyjęcie do wiadomości powołania w charakterze delegata Senatu Profesora D-ra Stefana Surzyckiego.
- Senat Akademicki UJ pismem L. 1654/28 z dnia 23 lutego 1928 r. zawiadamia Prof. Stefana Surzyckiego iż Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego reskryptem z dnia 17 lutego 1928 Nr IV.S.W.- 1696/28 powołało go na Kuratora Koła - prosząc o "łaskawe przyjęcie tego obowiązku" i że statut Koła został zatwierdzony.
******
Nader ciekawe byłoby odnalezienie ewentualnych śladów zainteresowania działalnością tego Koła (poza przemyską prasą), również ówczesnych władz przemyskich.
Tyle to już lat minęło, Koła i Stowarzyszenia "wyszły" z uczelni, obecnie działające nie wiele mają z nimi wspólnego, a dzisiejsi studenci - no cóż, to smutne - nie czują potrzeby takiego zrzeszania się.
Może środowisko nasze wywodzące się przecież z krakowskiej uczelni jest tym wyjątkiem, fenomenem na skalę ogólnopolską, trwające pod różnymi nazwami od kilku już dziesiątków lat, a teraz już jako
"SPP… i tak to - trwa"
Artykuł z witryny: www.przemyslanin.pl:
Akademickie Koło Przemyślan na UJ (1922-1931)
W końcu 1922 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim zawiązało się Akademickie Koło Przemyślan, grupujące młodzież pochodzącą z miasta i okolic Przemyśla. Było ono jedną z pierwszych tego typu organizacji w krakowskiej Almae Matris.
Pierwszy rok akademicki 1918/1919 w niepodległej już Polsce był bardzo trudnym okresem dla studiującej młodzieży oraz kadry naukowo-dydaktycznej UJ. Nieustabilizowana sytuacja wewnętrzna w kraju, olbrzymie (potęgowane galopująca inflacją) kłopoty finansowe, konieczność odbudowy i wyposażenia zniszczonych w czasie wojny zakładów naukowych i laboratoriów - to niektóre z ówczesnych problemów. Na to nakładały się bardzo ograniczone możliwości otrzymania pomocy ze strony organizującego się dopiero aparatu państwowego i zrujnowanego wojną społeczeństwa, co nie pozwalało za zaspokojenie podstawowych nawet potrzeb uczelni i jej studentów.
W takiej sytuacji bardzo poważna rola przypadła licznym tworzącym się spontanicznie organizacjom i stowarzyszeniom młodzieżowym, dla których wzorcem było istniejące od roku 1859 Towarzystwo Wzajemnej (od 1927 r. - Bratniej) Pomocy Studentów UJ. W szeroko zakrojonej akcji niesienia pomocy głodującym i pozostającym bez dachu nad głową studentom uciekano się do różnorodnych form działania: od ulicznych kwest, po prowadzenie dochodowych sklepów i placówek usługowych. Działalnością wszystkich organizacji oraz zrzeszeń akademickich w Krakowie kierowała CASS - Centrala Akademickich Stowarzyszeń Samopomocowych, skupiająca poza młodzieżą UJ także m.in. Studenckie Stowarzyszenie Akademii Górniczej, Bratnią Pomoc Studentów Akademii Sztuk Pięknych, a także Zrzeszenie Akademickich Kół Prowincjonalnych grupujące 31 kół ze wszystkich krakowskich uczelni. CASS, jako organ nadrzędny, reprezentowała środowisko krakowskie w zakresie spraw socjalnych na forum Rady Naczelnej Pomocy Młodzieży Akademickiej w Warszawie, wobec władz uczelnianych i lokalnych, organizacji społecznych i społeczeństwa, a jako koordynator działalności socjalnej studenckich stowarzyszeń samopomocowych CASS przeprowadzała także rozdział otrzymywanych subwencji.
Przytłoczone ogromnymi potrzebami swojego środowiska Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Studentów UJ nie było w stanie ich zaspokoić w ramach własnych możliwości. Stąd też szukano nowych, efektywniejszych rozwiązań, a jedną z najciekawszych koncepcji była idea stworzenia w ramach Towarzystwa kół prowincjonalnych, które jednak - mimo pewnych pozorów odrębności - nigdy nie uzyskały całkowitej autonomii. Jednym z pierwszych kół, powstałym równolegle z Akademickim Związkiem Podhalan (1922-1939) było Akademickie Koło Przemyślan, utworzone w listopadzie 1922 roku. Głównym celem przyświecającym powstaniu Koła było - jak wynika z jego Statutu - "służenie wszelkimi informacjami młodzieży akademickiej zmuszonej do pozostania w Przemyślu lub studiującej w innych miastach akademickich i utrzymywania z nim stałego kontaktu".
Statut stawiał przed członkami następujące cele: budzenie życia towarzyskiego i kulturalnego; popieranie i ułatwianie kształcenia się członków; udzielanie im materialnej pomocy; służenie wszelkimi istotnymi informacjami z życia akademickiego tej części młodzieży, która pozostała w rodzinnym mieście oraz utrzymywanie z nią stałego kontaktu. Środkami do realizacji podstawowego programu miały być m.in. wspólne zebrania, wycieczki i zabawy; urządzanie w Przemyślu i okolicy odczytów naukowych podczas wakacji i ferii oraz prowadzenie działalności zasilającej fundusz organizacji. Wieczorki taneczne i odczyty naukowe, wbrew pozorom, traktowane były jako imprezy dochodowe, które stanowić miały podstawowe - obok składek - źródło wpływów finansowych Koła (nie mogło liczyć na jakiekolwiek dotacje Wzajemnej Pomocy czy też uczelni). W ten sposób Wzajemna Pomoc aktywizowała swoich członków, odciążając tym samym fundusze własne, które mogły być lepiej spożytkowane (np. na tworzenie stołówek czy budowanie domów akademickich). Z chwilą zgłoszenia akcesu do Koła regionalnego, jego członkowie mieli zapewnioną pomoc materialną w ramach nowej organizacji, korzystając ze środków wypracowanych przez siebie i innych członków. Zważywszy, że koła regionalne dysponowały w skali roku funduszami w granicach 400-1000, a nawet więcej złotych (po reformie W. Grabskiego) - nie były to kwoty małe.
Członkami Akademickiego Koła Przemyślan mogli być studenci krakowskich uczelni, którzy pochodzili z Przemyśla lub jego okolicy (powiatu), bądź też ukończyli szkołę średnią na tym terytorium. W myśl pierwszego Statutu koła, członkiem zwyczajnym i pełnoprawnym mógł być tylko student (-ka) Uniwersytetu.
W kolejnym, znanym nam statucie z roku 1928 - prawa te rozciągnięto na studentów wszystkich krakowskich uczelni, ale z bardzo istotnym zastrzeżeniem. Otóż członkiem Koła mógł być tylko student (-ka) - "Polak (a) chrześcijanin (ka), stojący na gruncie państwowości polskiej i pochodzący z Przemyśla". Ta wyraźna dyskryminacja mniejszości narodowych (konsekwencja nasilającej się proendeckiej, narzuconej kołom regionalnym polityki władz Bratniej Pomocy) sprawiła, że AKP, podobnie jak inne koła, straciło znaczną część swoich członków, co nie pozostało bez wpływu na jego dalszą działalność. Narastający kryzys organizacji regionalnych pogłębiła dodatkowo nieoczekiwana decyzja Senatu UJ z roku 1931, na mocy której członkami władz wykonawczych organizacji działających na Uniwersytecie mogli być jedynie studenci tej uczelni. W przypadku AKP był to bolesny cios, jeśli zważyć, że w jego 8-osobowym Zarządzie, 3-osobowej Komisji Kontrolującej i 5-osobowym Sądzie Koleżeńskim licznie zasiadali studenci z Akademii Górniczej i Akademii Sztuk Pięknych.
Decyzja Senatu UJ wprowadziła chaos organizacyjny i stała się źródłem pewnych nieporozumień, co często prowadziło do zawieszania lub rezygnacji z członkostwa w kole. Być może był to koniec Akademickiego Koła Przemyślan, skoro po 1931 roku nie ma już żadnych dokumentów świadczących o jego działalności? Być może i w nim, podobnie jak w ówczesnym "Bratniaku" przysłowiowym gwoździem do trumny były nasilające się hasła antysemityzmu i jawnej dyskryminacji osób o innych, niż endeckie poglądy przy rozdziale środków pomocy materialnej (zapomogi, domy akademickie, stołówki)?
Pierwszy skład osobowy AKP tworzyli studenci UJ, Akademii Górniczej i Akademii Sztuk Pięknych. Pierwszym prezesem koła, liczącego co najmniej 30 członków, został student filozofii, Geller. Dla potwierdzenia swojego związku z rodzinnym miastem w pieczątce koła umieszczono herb Przemyśla.
Schemat organizacyjny AKP opierał się na czterech instancjach: Walnym Zebraniu wszystkich członków - jako najwyższej z nich, Zarządzie, Komisji Kontrolującej i Sądzie Koleżeńskim. I chociaż w statucie AKP określiło się jako "zawiązane w łonie Towarzystwa (Wzajemnej Pomocy Studentów UJ) bezpośrednio dla działania tegoż należących i jemu podporządkowane", to zachowało pewną samodzielność w "wypełnianiu swych potencjalnych celów, prawa utrzymywania własnego lokalu i swobodę rozporządzania własnymi funduszami". Władze Wzajemnej Pomocy mogły interweniować tylko w sytuacji, gdy organy koła - Walne Zebranie lub Komisja Kontrolująca - odmówiły jego Zarządowi udzielenia absolutorium za kończąca się kadencję. Interwencja Wydziału Wzajemnej Pomocy polegała wówczas na przeanalizowaniu całorocznej działalności Zarządu i zbadaniu zasadności podjętych decyzji oraz przyczyn nie udzielenia votum zaufania. Istotne uchybienia statutowe lub przekroczenie właściwych Zarządowi kompetencji powodowało konsekwencje organizacyjne (członkami koła mogli być tylko członkowie Towarzystwa) - do rozwiązania koła włącznie.
Koło, jak każda wówczas organizacja uczelniana, miało swojego kuratora z ramienia władz Uniwersytetu. Pierwszym kuratorem został przemyślanin - znakomity znawca prawa antycznego, prof. Rafał Taubenschlag, który nadzorował realizację określonych statutem zadań koła. W 1926 r. odbyły się nowe wybory do władz koła, dokonano też pewnych zmian w jego statucie i na stanowisku kuratora w miejsce prof. Taubenschlaga został prof. dr Stefan Surzycki. Uściślono zasadnicze cele i zadania AKP, które odtąd skupiło się przede wszystkim na działalności samopomocowej: udzielaniu pomocy niezamożnym członkom, co miało szczególne znaczenie, jeśli zważyć, że system stypendialny obejmował zaledwie około 2% studentów. Do najbardziej aktywnych w tym okresie członków AKP należeli: Marian Schneider, Tadeusz Róg, Marian Karasiewicz, Anna Makuszkówna, Władysław Niessner, Jan Kowalski, Alfred Twaróg i Zdzisław Kochanowski - studenci UJ i Akademii Górniczej.
Podobnie jak w innych kołach, również w AKP działały sekcje naukowe oraz kółka samokształceniowe i własna biblioteka. Nawiązano ściślejsze kontakty z rodzinnym miastem, a dzięki zmianom w statucie koło nabrało charakteru ogólnopolskiego, bo jego członkami mogli być również studenci z innych niż krakowski ośrodków akademickich, ale wspomniana wyżej decyzja Senatu UJ z 1931 r. osłabiła te więzi. W ostatnim udokumentowanym okresie działalności AKP (teren Podkarpacia reprezentowało poza nim koła: Rzeszowiaków istniejące w latach 1925-1939, oraz Jarosławian i Przeworszczan), obok wspomnianych już studentów, aktywnością wyróżniali się Władysław Paszkot, Mieczysław Chudziński i Marian Bukało.
Bardzo mało prawdopodobne jest, że żyje jeszcze ktoś z członków AKP, ale żyją członkowie rodzin (liczymy na kontakt). Żyją studenci pierwszych powojennych roczników, licznie reprezentowani są studenci UJ z połowy lat 70-tych, w których przemyślanie (głównie mieszkańcy II Domu Studenckiego UJ "Żaczek") oraz identyfikujący się z nimi mieszkańcy innych miejscowości woj. przemyskiego (Radymno, Bircza, Przeworsk) i nie tylko (bo była też Częstochowa i podtarnowskie Żabno) - uczynili sporo, by w jak najlepszym, pozytywnym świetle rozsławić Przemyśl i całą Ziemię Przemyską.
Piłkarska jedenastka "Przemyskich Niedźwiadków" wygrała liczący się turniej drużyn UJ (1974), a barw jej - w różnych rolach (także coachów) - bronili: Mariusz Pipski, Wacław Cockiewicz, Zbigniew Jakubów, Roman Balawajder, Tadeusz "Lufcik" Grochowski, Tadeusz Krotysz, Jerzy Marcinko (Radymno), nieżyjący już Jerzy Gorczyński, Leszek Wojciechowski, Zdzisław Besz, Ryszard Waszek (Cewków), Andrzej Majer (Częstochowa), Władysław Padło (generał z Żabna rodem, zastępca komendantów głównych policji: gen. Papały i Michny, dziś oficer łącznikowy Ambasady RP w Hadze), Andrzej Kiełtyka (dziś prokurator i wykładowca akademicki w Rzeszowie), Jerzy Obler, Jan Hanejko. Trzej członkowie tamtej "złotej jedenastki" (M. Pipski, W. Padło, Z. Besz) bronili barw UJ podczas MP Uniwersytetów w Łodzi (1976).
Współpraca z "Życiem Przemyskim" (1975-1976) zaowocowała publikacją kilkunastu artykułów wzbogacających społeczną wiedzę o życiu i dokonaniach sławnych przemyślan. W znacznej mierze dzięki zabiegom "Przemyślaków" studenci Wydziału Prawa UJ miasto nad Sanem wybrali na miejsce swojego obozu naukowego (kolegom z Politechniki Krakowskiej powiodło się dużo lepiej, bo PK zorganizowała akcję "Przemyśl 2000"). Nie zapominano o Przemyślu w eterze studenckiej rozgłośni "Alma Radio" (prym wiódł w niej wówczas obecny dyrektor programowy TVN - Edward Miszczak). Przemyślanie pracowali nad monografią obchodzącego swoje 50-lecie "Żaczka" (jednym z pierwszych, którzy zamieszkali w nim od 18 października 1926 r. był, a jakże, przemyślanin - Jan Wojciechowski) oraz okolicznościową jednodniówką, jaka wyszła z tej okazji.
Nie zapominali o swoim mieście przedstawiciele młodszych roczników, studiujący nie tylko na UJ. Z chęcią dopiszemy do tej historii kolejne akapity.
ZB
31.01.2008